دریانیوز: اگر به 20 سال پیش بازگردید خواهید دید، مشاغلی که در آن زمان رواج داشتند، اکنون چگونه جای خود را به ماشین ها و تکنولوژی داده اند. با مدرنیته شدن دنیا، ماشینی شدن اکثر کار ها و وابستگی مردم به تکنولوژی های روز، بیشتر افراد یا شغل خود را عوض می کنند یا روش های قدیمی را کنار گذاشته و وارد مرحله جدید از بازار کار خود می شوند.در این مسئله به خودی خود مشکلی وجود ندارد و یک اتفاق عادی است که در همه ی جوامع خواهد افتاد اما نکته قابل توجه این است که در یک سال گذشته آمار از بین رفتن مشاغل و بیکاری رشد چند برابری داشته است .

در یک سالی که گذشت خیلی از مشاغل از بین رفتند و خیلی ها بیکار شدند و یا شغل خود را عوض کردند. اما داستان چه بود ؟چه اتفاقی افتاد؟ داستان از اسفند 98  با شیوع ویروسی نا شناخته شروع شد. ویروسی که مردم  تا به حال مانندش را به چشم ندیده بودند. ویروسی همه گیر که درمانی برایش وجود نداشت و در همین حین جان میلیون ها نفر از مردم جهان را گرفت و از دست کسی کاری بر نمی آمد .دنیا در ترس و وحشت از شیوع گسترده این ویروس و از بین رفتن انسان ها  به سر می برد. رفته رفته کادر درمان، مسئولین دولتی، وزارت بهداشت و سازمان جهانی بهداشت دست به کار شدند که تا رسیدن به راهی برای درمان قطعی مبتلایان به ویروس کرونا، حداقل از شیوع ببیشتر آن جلوگیری کنند و با فرضیه شبیه بودن ویروس کرونا به ویروس های همه گیر گذشته دستورالعمل های بهداشتی از جمله استفاده از ماسک، شستن مکرر دست ها، رعایت فاصله اجتماعی و ... را راهی برای جلوگیری از ابتلا به ویروس کرونا اعلام کردند.

اما به مرور زمان هرچه دانشمندان و پزشکان به راه حلی برای درمان این ویروس دست پیدا می کردند ویروس کرونا نیز جنبه های مختلفی از خود نشان می داد و تمام فرضیه ها را زیر سئوال می برد.مقابله با ویروس با ضربه هایی که به ابعاد مختلف جوامع وارد می کرد بسیار دشوار بود.خلاصه تر بگویم آثار کرونا فقط محدود به آمار مرگ و میر در جهان نبود و در تمام آمار و ارقام های جهان دست داشت.اقتصاد جهان را به کما برد، آمار طلاق و خشونت های خانگی افزایش پیدا کرد، آمار بیکاری روندی صعودی داشت، امید به زندگی در جوامع کاهش پیدا کرد، افسردگی و اختلالات روانی ناشی از بیماری و قرنطینه جوامع را فراگرفت و ... که تا ساعت ها می توان به نام بردن آن ها پرداخت.اما موضوعی که قرار است به آن بپردازیم ضربه ای بود که کرونا به مشاغل وارد کرد و ممکن است تاثیر این ضربات تا دوران پسا کرونا نیز ادامه پیدا کند . همه گیری ویروس کرونا سبب شد تا چهارمین انقلاب صنعتی زودتر اتفاق بیفتد و دنیا زمان لازم برای آماده شدن در مقابل این تغییرات را نداشته باشد. یکی از این تغییرات  از بین رفتن شمار زیادی از مشاغل در جهان است.

مشاغلی که از این پس با کمک هوش مصنوعی و تکنولوژی روز دنیا اشغال می شود و زمینه ساز بیکاری نیروهای کاری خواهد شد.همانطور که گفته شد، شیوع کووید۱۹ شدید‌ترین ضربه را به بازار کار ایران وارد کرد. شاغلان بسیاری در سراسر دنیا دراثر کرونا شغل خود را ازدست داده‌اند، اما بازار کار ایران به‌دلیل شرایط خاصی که دارد، بیش از سایر کشورها از رکود کرونایی متأثر شد. براساس آمارهای تجمیعی ارائه شده از سوی نهادهای ذیربط، کرونا در یک‌سال گذشته بیش از دو میلیون شغل را از بین برده است. البته با توجه به اینکه بخشی از شاغلان به‌صورت غیررسمی و بدون بیمه در بازار کار ایران فعال هستند، باید به آمار بیکاران ناشی از کرونا افزود. برابر آمارها در شوک نخست کرونا دست‌کم یک میلیون و ۶۰۰ هزار شغل دچار آسیب شدند و یک میلیون و ۳۰۰ هزار شغل در معرض تهدید قرار گرفتند که در پی آن و بر اساس اعلام وزارت تعاون،کار و رفاه اجتماعی بتدریج با ریزش حدود دو میلیون نفر در حوزه اشتغال مواجه شدیم.

سال‌ها تحریم و نرخ رشد اقتصادی پایین باعث شده است تا بیکاری یکی از معضل‌های اقتصاد ایران باشد. برهمین اساس با وجود نرخ بیکاری تک رقمی ۹.۶ درصدی سال گذشته به‌دلیل نرخ مشارکت اقتصادی پایین همچنان تعداد بیکاران قابل توجه است. این درحالی است که تمام اقتصادهای جهان برای مقابله با بحران کرونا اقدام به تزریق منابع مالی هنگفتی به اقتصادشان کردند تا دامنه آسیب‌های آن را کاهش دهند. درایران نیز با اینکه دولت به‌عنوان متولی این حوزه با مضیقه مالی مواجه بود، اما تسهیلات مالی مختلفی برای کاهش خسارات‌های اقتصادی کرونا و حمایت از کسب و کارها اختصاص داده است. باوجود این چشم‌انداز دقیقی برای پایان همه‌گیری کرونا دردنیا و بخصوص ایران وجود ندارد و حداقل تا پایان سال‌جاری باید کسب و کارها با همین شرایط دست و پنجه نرم کنند.

آسیب‌پذیرترین مشاغل کدامند؟
یافته‌ها نشان می‌دهد به‌طور کلی نیروی‌کار مشغول در بخش موادغذایی، به خصوص بخش‌های عمده‌فروشی و مغازه‌های خرده‌فروشی، بیشترین آسیب را از این وضعیت متحمل خواهند شد، به این دلیل که کمترین امکان دورکاری و ارتباط از طریق اینترنت برایشان فراهم است. این به معنای آن است که ۲۰ میلیون نیروی‌کار نمونه مورد بررسی پژوهش این بخش‌ها در معرض از دست دادن مشاغل خود قرار دارند. نیروی‌کار جوان و آن گروهی که تحصیلات دانشگاهی ندارند به‌طور قابل‌توجهی در دورکاری مشاغل خود ناتوان‌ترند. این امر ریسک بالایی را متوجه دستمزد نیروی‌کاری می‌کند که در بخش‌های آسیب‌پذیر از تعطیلی‌ها و اقدامات فاصله‌گذاری اجتماعی مشغول کار هستند.

بنابراین در مجموع این عوامل، بحران کرونا می‌تواند باعث تشدید شکاف و نابرابری درآمدی در مشاغل شود.زنان نیز به خصوص در این وضعیت آسیب‌پذیر هستند، امری که می‌تواند دستاوردهای چند دهه اخیر را در ایجاد برابری جنسیتی در مشاغل خنثی کند. این به خاطر آن است که زنان اغلب به‌طور نامتناسبی در بخش‌های در معرض آسیب متمرکز هستند، مانند بخش خدمات موادغذایی. به علاوه بار مسوولیت‌های بیشتری همچون مراقبت از فرزندان و کارهای روزمره خانه برعهده زنان است، مسوولیت‌هایی که بازار خدمات آنها دچار اختلال شده‌اند.نیروی‌کار پاره‌وقت و کارگران بنگاه‌های کوچک و متوسط دیگر گروهی هستند که با خطر از دست دادن مشاغل خود مواجه هستند. به عقیده صاحب‌نظران در زمان نابسامانی‌های اقتصادی، نیروی‌های پاره‌وقت نخستین گروهی‌ هستند که عذر آنها خواسته می‌شود و در زمان عادی شدن شرایط هم آخرین گروه به کار گرفته به شمار می‌روند. این گروه از نیروی‌کار همچنین دسترسی محدودتری به خدمات بهداشت و درمان و کانال‌های بیمه‌ای دارند، عواملی که در چنین بحران‌هایی برای نیروی‌کار بسیار کمک‌کننده خواهد بود. بنابراین نیروی‌کار پاره‌وقت و غیررسمی به ویژه در اقتصادهای درحال‌توسعه با خطر از دست دادن مشاغل خود و فرو رفتن در فقر قرار دارند. به عقیده صاحب‌نظران اثرات این تحولات به‌خصوص برای نیروی‌کار کم‌درآمد و آنها که امنیت شغلی ندارند می‌تواند سخت‌تر باشد، امری که منجر به تشدید نابرابری‌های اقتصادی خواهد شد.

در دوران پسا کرونا چه تغییراتی متوجه دنیای کاری می شود؟
بعد از پایان همه گیری کرونا شرایط بازار کار تغییر می کند. این تغییرات با سرعت زیادی اتفاق می افتد و زمینه را برای حذف شغل کارگران تولیدی و صنعتی فراهم می کند و بخشی از لایه های میانی مدیریت را نیز از بین خواهد برد.  دور کاری اصلی ترین روش کاری خواهد بود.در پی پایان همه گیری ویروس کرونا شمار کمتری از مردم در دفاتر کاری مشغول خواهند بود و بخش اعظم نیروی کاری باید به صورت دورکاری مشغول باشند. اما آیا تمامی نیروها توانایی این نوع اشتغال را دارند؟ آیا همه می توانند مسولیتشان را در دفاتر خانگی انجام دهند؟ در دوره پسا کرونا  استفاده از تکنولوژی ها و رباتها در بخشهای تولیدی و کارخانه ها افزایش خواهد یافت و این مساله سبب می شود تا کارگران کمتری در کارخانه های تولیدی کار کنند. در واقع استفاده از نیروی بدنی انسانها کمتر می شود زیرا استفاده از رباتها باعث می شود تا آسیبهای وارد شده به بدن انسان در جریان کارهای سنگین کمتر شود و سرعت عمل و دقت کار هم افزایش یابد.

از طرف دیگر به این دلیل خطراتی که حضور شمار زیادی از افراد در یک فضا برای سلامت آنها به همراه دارد، بالغ بر ۷۵ درصد از نیروهای کاری هر مجموعه به صورت دورکاری، وظایفشان را انجام می دهند و این مساله سبب می شود تا بخشی از مشاغل مدیریتی از بین برود. در واقع شمار زیادی از مدیران میانی که نظارت بر کار نیروهای کاری را بر عهده داشتند، حذف می شوند و افرادی به عنوان نیروی کار یک مجموعه استخدام می شوند که توانایی مدیریت کارشان را داشته باشند و بتوانند مسولیت خود را به خوبی انجام دهند.مدیران میانی حذف می شود. در جریان بحران مالی مدیریتی در شرکتها حذف شد زیرا شرکتها تصور می کنند برای مدیریت مجموعه خود به افراد کمتری نیاز دارند. کم شدن لایه های مدیریتی از یک نظر خوب است زیرا باعث می شود تا ساختار شرکتها منسجم شود و هزینه های آنها نیز کمتر شود اما یک جنبه منفی هم دارد. با حذف شدن لایه های مدیریتی در مجموعه ها، افراد فرصت رشد و ارتقای شغلی کمتری دارند و این مساله می تواند در میان مدت انگیزه تلاش را در افراد از بین ببرد.اما مدیران توانمند همیشه مورد  نیاز هستند . شما نمی توانید کاری راه اندازی کنید و انتظار درآمد و سودآوری داشته باشید ولی یک مدیر یا گروه مدیریتی توانمند را نداشته باشید. بنابراین با وجود اینکه ممکن است لایه هایی از مدیریت در مجموعه ها حذف شود ولی باز هم تقاضا برای مدیران توانمند در دنیا بالا خواهد بود.

فاطمه هوشنگی/ دریا