دریانیوز: متأسفانه هشدارهایی که از یک دهه پیش متخصصان محیط‌ زیست و سازمان‌های جهانی مانند ناسا در رابطه با تغییرات اقلیمی و گرم شدن کره زمین و بروز خشکسالی‌ها می‌دادند، به‌وقوع پیوسته است. حدود ۳۰کشور جهان ازجمله ایران، گرفتار کمی بارش‌ها و خشکسالی و کمبود آب شیرین و در حقیقت ورشکستگی آبی شده‌اند.کم‌شدن آب و خشکسالی بحرانی است که در تابستان گرم ۱۴۰۰ گریبان کره زمین را گرفته است و البته این وضعیت بغرنج در کشور ما با وضعیت آب و هوایی گرم و خشک بیشتر نمایان بوده و از رودخانه‌ها و چشمه‌های خروشان، سرابی بیش باقی نمانده است. بارش های کم در سال های گذشته و مضاف بر آن در زمستان ۹۹ دست به دست هم داده تا روزهای تابستانی کم آب را سپری کنیم به ویژه این شرایط در استان های جنوبی کشور از جمله هرمزگان، سیستان و بلوچستان و خوزستان که گرمای بالای ۵۰ درجه را تجربه می کنند، بسیار سخت تر است.

متاسفانه همجواری برخی نقاط با جنگل، امکانات فراوان در حوزه کشاورزی، باغداری و دامداری هم نتوانسته مرهمی بر زخم کم آبی کشور باشد و آنچه این روزها در کنار شیوع ویروس کرونا آزار دهنده می باشد این است که این روزها ایران تشنه است و بسیاری از رودخانه ها، چشمه ها و سدها یا خشک شده و یا در حال خشک شدن هستند.زمانی این مسئله بیشتر به چشم می آید که راهکارهای مقطعی و کوتاه مدت هم نتوانسته دردی از بی آبی، کم کند واقداماتی همچون کاهش و مدیریت مصرف آب و قطعی ها چندان کارساز نبوده چرا که آب از سرچشمه، خشک است.

باید باور کنیم که کمبود آب و خشکسالی، سال‌ها ادامه خواهد یافت و بهتر است خود را سازگار با شرایط جدید کنیم. در واقع چیزی که هم‌اکنون ما سخت به آن دچار هستیم و قبل از پرداختن به چگونگی مدیریت بحران باید به آن اشاره کنیم، بحران مدیریت است.در استان هرمزگان هم وضعیت خوبی به لحاظ تامین آب نداریم و هم اکنون ۲۰۰ روستای این استان با جمعیتی افزون بر ۵۷ هزار نفر به دلیل از دست رفتن منابع محلی تامین آب مورد نیازشان با تنش مواجه هستند و از طریق آبرسانی سیار تامین می‌شود. احد وظیفه، رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی، نیز در این خصوص می‌گوید: امسال استثنائی است چراکه در برخی استان‌ها به خصوص در جنوب و جنوب شرق بارندگی‌ها به شدت کمتر از نرمال هستند. مثلا در هرمزگان که تا الان باید به شکل نرمال ۱۴۱ میلی‌متر باران می‌بارید تنها ۲۰میلی‌متر باران باریده است، یا در سیستان‌وبلوچستان بارش‌ها نسبت به نرمال ۸۲درصد کاهش پیدا کرده، این اعداد وحشتناک است. در برخی استان‌ها بارندگی فوق‌العاده کمتر از نرمال است و در ۵۰ سال گذشته این میزان کم‌بارشی در آن مناطق بی‌سابقه بوده است.

در کل کشور هم با یکی از سال‌های استثنایی از نظر کم بارشی درگیر هستیم.خشکسالی‌های پی در پی، خشک شدن چاه‌های آب، کاهش میزان آب‌های زیر زمینی، افزایش تعداد دشت‌های ممنوعه آب، افزایش هزینه‌های پروژه‌ها از جمله خطوط آبرسانی، مجتمع‌های آب و غیره، نبود منابع آبی پایدار همگی دست به دست هم داده‌اند تا همچنان ۵۷ هزار نفر در ۲۰۰ روستا همچنان چشم انتظار آبرسانی باشند. شرایطی که در استان هرمزگان به دلیل گرمای طاقت فرسا، شرجی بالا شرایط را برای تحمل تأخیر در آبرسانی سخت و دشوار می‌کند.با اینکه تلاش‌ها برای توسعه شبکه آبرسانی به روستاها بیشتر از قبل شده است اما بی آبی در ۲۰۰ روستا هنوز قابل قبول نیست و  زمانی که آبرسانی با مشکلاتی هم روبرو است و به موقع آب به دست روستاییان نمی‌رسد؛ تحمل بی آبی را طاقت فرسا می‌کند.

شاید بهره گیری از ظرفیت شرکت‌های بزرگ و متمول در استان بتواند بخشی از این مشکلات را تا حدودی حل کند. فرآیندی که باید از طریق استاندار و نمایندگان مجلس پیگیری شود تا از ظرفیت صنایع، واحدهای تولیدی بزرگ و متمول، شرکت‌های حوزه بندری بیشتر از گذشته و با تنظیم ساز و کارهای قانونی بهره گرفت.اگر به انتظار بودجه‌های ملی و استانی بنشینیم سالهای آینده هم شاهد همین آمار و حتی شاید بیشتر از گذشته باشیم. در سال ۹۴ به گفته عبدالحمید حمزه پور مدیرعامل سابق آب و فاضلاب روستایی سابق ۴۰۰ روستا فاقد آب شرب بودند که از طریق تانکر آبرسانی به آنها انجام می‌شد. فرآیندی که همچنان ادامه دارد و باید توسط تصمیم سازان چاره اندیشی شود.  

 
  خشکسالی و کام خشک و تشنه حیات وحش
  در لابلای همه مشکلاتی که مردم مناطق محروم و کم برخوردار برای دسترسی به آب آشامیدنی با آن دست و پنجه نرم می کنند، دیدن تصاویر تشنگی حیوانات، زمین های خشک کشاورزی و حرارت سوزانی که از زمین بلند شده و نفس را به شماره می اندازد، هم تلخی دیگری دارد. خشکسالی به شکارچی بی رحمی تبدیل شده که جان حیوانات را به شدت تهدید می کند.کم آبی به جان حیوانات افتاده و می توان به تاثیر این شرایط بر کمیت و کیفیت منابع آبی و علوفه اشاره کرد چراکه با کاهش سطح ایمنی دام، ضمن بالا رفتن احتمال بیماری زایی، سقط جنین نیز در دام ها افزایش یافته و این روند خسارت های زیادی را به دامداران وارد می کند.

  راه‌حل‌های پیشنهادی برای خروج از بحران آب
  امروز مساله آب، نه تنها چالش استان خوزستان، بلکه تهدیدی برای کل کشور است. آخرین تصاویر ما از جریان آب در زاینده‌رود یا سایر رودهای مناطق مرکزی کشور، به خاطرات سال‌های گذشته باز می‌گردد و این موضوع، ابعاد مختلفی از زندگی ما را تحت تأثیر قرار خواهد داد، صنایع، کشاورزی، تولید برق، امنیت غذایی و بهداشت و سلامت همگی به آب وابسته هستند.بحران آب، یکی از ریسک‌هایی است که براساس گزارش‌های سالانه مجمع جهانی اقتصاد از ریسک‌های جهانی، به دلیل کاهش قابل توجه مقدار و همچنین کیفیت آب شیرین در دسترس به تهدیدی برای سلامت انسان و نیز فعالیت‌های اقتصادی او تبدیل شده است. به گفته اسماعیل نجار رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، امسال نسبت به سال گذشته حدود ۵۴ درصد کاهش بارندگی داشتیم.

این کاهش شدید بارندگی در حالی است که در سال ۹۸، با آن بارش‌های بی‌سابقه، ‌۲۵۰ سد پُر از آب شد و دریاچه ارومیه ۵۵ سانتیمتر افزایش سطح آب داشت اما کاهش شدید بارش‌ها در سال گذشته و حتی در زمستان ۹۹، فضایی ایجاد که در این روزهای گرم تابستان، بسیاری از چشمه‌ها، رودخانه‌ها و سدها یا خشک شده و یا در حال خشک شدن هستند.با توجه به این مشکلات و بحران‌ کم‌آبی، کارشناسان به راه‌حل‌های مختلفی اشاره دارند؛ از جمله برخی تاکید دارند، افزایش واردات مواد غذایی به‌جای پافشاری بر خودکفایی راه‌حلی است که پس از بهبود روابط بین‌المللی و رفع تحریم‌ها می‌تواند قابل بررسی باشد.پیشنهاد دیگر، انتقال آب به مناطق مرکزی و شیرین کردن آن برای بهره‌برداری در مصارف گوناگون است.

با این حال نمک‌زدایی نیز چالش‌های خود را دارد زیرا شورابه‌ها بار دیگر به منبع اصلی برداشت آب باز می‌گردند و تنوع محیط‌زیستی و اقتصاد دریا را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند.موضوع آب نه تنها یک مساله محیط زیستی بلکه موضوعی است که با برنامه‌ریزی صنعتی و تولید کشاورزی ارتباط تنگاتنگ دارد و شاید بتوان سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی که در صف ساخت سد و بهره‌برداری از طرح‌های انتقال آب هستند را به شیوه‌های نوین و مبتنی بر فناوری تخصیص داد که بهره‌وری در مصرف آب در بخش‌های مختلف و به ویژه کشاورزی را ارتقا می‌دهند.علاوه بر این، توجه به الگوی کشت نیز در بهبود بهره‌وری آب در بخش کشاورزی اهمیت دارد. همچنین لازم است در طرح‌های توسعه صنایع آب‌بری که در مناطق مرکزی و خشک کشور فعالیت می‌کنند، تجدیدنظر شود.

مریم عباس زاده/ دریا