دریانیوز: میراث جهانی یونسکو مجموعه مکان‌های فرهنگی یا طبیعی هستند که در سازمان جهانی یونسکو توسط کمیته‌‌ای به همین نام (کمیته میراث جهانی یونسکو) ثبت می‌گردند. بر پایه این کنوانسیون، کشورهای عضو یونسکو می‌توانند آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی خود را نامزد ثبت در لیست میراث جهانی یونسکو کنند. حفاظت از این آثار بعد از ثبت در این لیست در حیطه حاکمین کشور مربوطه به عهده تمام کشورهای عضو خواهد بود. هر مکانی برای ثبت در لیست میراث جهانی یونسکو باید حداقل یکی از معیارهای زیر را دارا باشد. برای ثبت در بخش فرهنگی معیارهای بررسی شش مورد هستند و برای ثبت در آثار طبیعی چهار معیار ملاک می‌باشد.

 معیارهای طبیعی
پدیده‌‌ی بی نظیر طبیعی با زمینه‌های استثنایی و زیباشناسی باشد.نمونه‌ای برجسته از مراحل و تغییرات تاریخ زمین‌شناسی باشد.
نمونه‌‌ای برجسته از فرایندهای زیست‌محیطی و بیولوژیکی در تکامل و توسعه زمینی، اکوسیستم‌های ساحلی و دریایی و جوامع از گیاهان و حیوان‌ها باشد.شامل زیستگاه‌های طبیعی مهم از نظر تنوع زیستی و حاوی گونه‌های در خطر باشد.

  معیارهای فرهنگی
نشان دهنده یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت انسانی باشد.نشان دهنده تبادل ارزش‌های بشری در یک بازه زمانی در یک منطقه فرهنگی از لحاظ پیشرفت در معماری یا فناوری، برنامه‌ریزی شهری یا طراحی چشم‌انداز باشد.گواهی بی‌همتا یا دست‌کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته باشد.نمونه‌ای برجسته در معماری یا تکنولوژی که مرحله مهمی از تاریخ بشر را نشان دهد.نمونه برجسته‌ای از تعامل بین انسان و محیط زیست یا نماینده یک فرهنگ باشد.به‌طور مستقیم یا ملموس مرتبط با رویدادها یا سنت‌های زندگی، افکار و عقاید یا آثار هنری یا ادبی دارای اهمیت عالی جهانی باشد.

در نشست چهل و چهارمين اجلاس کميته ميراث جهاني يونسکو (UNESCO) پرونده راه آهن سراسري ايران (موسوم به راه آهن شمال - جنوب) بررسي و با تصويب اعضاي کميته، راه آهن سراسري ايران با طول حدود 1400 کيلومتر در فهرست ميراث جهاني يونسکو ثبت شد. ساخت مسير راه آهن سراسري ايران از بندر ترکمن در شمال کشور آغاز و به بندر امام خميني (ره) در جنوب کشور منتهي شد. آغاز احداث راه آهن ايران در سال 1305 شمسي به تصويب رسيد و يک سال بعد از آن بود که مهندسان ايراني، آلماني و آمريکايي احداث اين مسير 1394 کيلومتري را آغاز کردند.   مسير راه آهن سراسري ايران نه‌تنها از حيث تکنيک و کيفيت ساخت، بلکه از بعد گردشگري و برخورداري از مناظر و جاذبه‌هاي طبيعي ويژه در جهان حائز اهميت است و به همين دليل راه آهن جمهوري اسلامي ايران و هم وزارت ميراث‌فرهنگي، گردشگري و صنايع‌دستي اين مسير تاريخي را براي ثبت در فهرست ميراث جهاني يونسکو درنظر داشتند.

يونسکو در اجلاس چين به جهاني‌شدن اين مسير مملو از جاذبه‌هاي طبيعي، بناهاو پل‌ها و ايستگاه‌ها و تاسيسات و حتي لوکوموتيوهاي تاريخي راي داد. اگرچه پيشينه احداث و بهره‌برداري موفق نخستين راه‌آهن در ايران به دوره قاجار و سال 1227 خورشيدي (1848 ميلادي) از رشت به بندر پيربازار و بندر انزلي ميرسد که بقاياي آن همچنان در مسير رشت به پيربازار با يک لوکوموتيو بخار در محوطه اداره کل بنادر استان گيلان وجود دارد.  راه آهن شمال جنوب که اکنون يک اثر برجسته جهاني از ايران محسوب مي شود، حوزهاي گسترده از بندر امام خميني (ره) تا بندر ترکمن و پهنه‌هاي بينظير طبيعي و فرهنگي از هفت استان خوزستان، لرستان، مرکزي، قم، تهران، مازندران و گلستان را در بر ميگيرد و بي‌ترديد ارتقاي حفاظت و مديريت بهتر اين اثر را به‌دنبال داشته و بيشک موجب رونق بيش از پيش گردشگري کشور به‌ويژه در استان‌هاي واقع در مسير اين راه‌آهن خواهد بود.

 دستاورد جهانی شدن راه آهن ایران
ثبت محوطه‌های تاریخی در فهرست میراث جهانی مزایای مختلفی دارد. این مزایا را به‌طور کلی می‌توان در قالب ارتقا و بهبود هشت گروه «مشارکت علمی و عملی»، «سرمایه‌های اجتماعی»، «افتخار ملی»، «کمک‌های مالی و وام‌های مشخصه»، «حفاظت از آثار»، «آموزش»، «باززنده‌سازی و اصلاح شرایط موجود» و «گردشگری» دسته‌بندی کرد.  در این راستا آگاهی‌رسانی و اطلاع‌رسانی به جامعه جهانی موجب افزایش فعالیت گردشگری، جذب منابع مالی و رونق اقتصاد محلی و عامه مردم می‌شود. به‌علاوه، از کمک‌های بین‌المللی که برای کشورهای عضو کنوانسیون در پی دارد می‌توان به جذب همکاری‌های علمی از سایر کشورهای عضو کنوانسیون در زمینه‌هایی با تجارب مشابه، بهره‌گیری از همفکری فنی کمیته و هیأت‌های مشاور آن، اعزام کارشناسان متخصص به محوطه، در اختیار گذاردن تجهیزات غیرقابل تهیه برای کشورهای متقاضی، اعطای وام‌های درازمدت با ‌بهره کم و اختصاص کمک‌های بلاعوض در موارد خاص از محل صندوق بین‌المللی میراث جهانی سالانه مبلغ ۴میلیون دلار که از جمع‌آوری حق مشارکت کشورهای عضو و کمک‌های داوطلبانه تأمین می‌شود، اشاره کرد.

این فرآیند همچنین سبب توجه ویژه مردم و رسانه‌های محلی و ملی شده که نتایج ویژه‌ای را به خصوص در زمینه پایش و کنترل تخصصی و عمومی توسط کارشناسان فن و مردم محلی دربر خواهد داشت. ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی سبب می‌شود علاوه بر محافظت و نگهداری و معرفی ارزش‌های آن به جهانیان به عنوان هدف اصلی، نوعی تبلیغات برای مقصد محسوب شود که به‌واسطه آن فعالیت‌های گردشگری در محوطه نیز افزایش می‌یابد. زمانی که فعالیت‌های گردشگری به خوبی برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی شوند، می‌توانند منابع مالی مهمی را برای محوطه و نیز برای اقتصاد محلی به ارمغان آورند.  با سرریز شدن گردشگران برای بازدید از یک اثر که ثبت میراث جهانی شده ممکن است زیرساخت‌های مقصد نیز در ابعاد اقامتی، پذیرایی، ارتباطی و جاده‌ای و حمل و نقل زمینی یا هوایی بهبود یابد و کسب وکارهای کوچک و بزرگ محلی مرتبط با خدمات گردشگری به این واسطه شکل گیرد و افزایش اشتغال را به همراه داشته باشد. از این طریق می‌توان امیدوار بود با توزیع درآمد، بهبود کیفیت زندگی مقصد در جنبه‌های اقتصادی و بهداشتی ممکن شود. از طرف دیگر با مشارکت جامعه محلی و توانمندسازی آنها با آموزش در فرآیند نظام عرضه گردشگری، مراقبت و نگهداری از آثار نیز به‌خوبی اجرایی می‌شود.

بهاره محمد حسینی زاده/ دریا