دریانیوز:  پیشرفت های خیره کننده فناوری اطلاعات و ارتباطات به خصوص در سال های اخیر، فضای جدیدی را به نام فضای مجازی (فضای سایبری) پیش روی انسان قرار داده است. شالوده اصلی و ویژگی‌های انحصاری فضای مجازی را می توان سرعت، دقت و کیفیت دانست که سبب گردیده اکثر فناوری ها به آن وابستگی پیدا کنند.امروزه یکی از مولفه های اصلی قدرت و اقتدار هر کشور و نیز سرمایه ها و دارایی های مهم راهبردی و حیاتی را فضای سایبری یا فضای مجازی آن کشور تشکیل می دهد و قدرت در فضای سایبری نقش حیاتی در تأمین امنیت ملی کشورها دارد. اینترنت که ابتدا برای اهداف نظامی و امنیتی طراحی شده بود، به مرور وارد دیگر بخش های اجتماعی از جمله تجارت، تفریح و سرگرمی و …گردید و این امر چنان پررنگ و گسترده بود که کارکرد آن را تغییر داد بطوریکه این تکنولوژی نوظهور، امروزه به یک صنعت و عرصه ی تاثیرگذار جهانی تبدیل شده است و کمتر موضوع اجتماعی را می توان یافت که متاثر از اینترنت نباشد.اما به مرور این سئوال نیز پیش آمد که فضای مجازی برای جامعه بشری یک فرصت است یا یک تهدید؟

اینترنت ابتدا در کشورهای غربی به عنوان رسانه‌ای همگانی رواج یافت و بتدریج دیگر کشورها را نیز دربرگرفت و به مثابه ابزاری موثر در انتقال و ترویج سیاست‌ها، فرهنگ، اقتصاد و … کاربرد پیدا کرد.این تغییر و تحولات جهانی و گرایش همه جانبه به استفاده از اینترنت، تبعات و تاثیرات بسیاری در جوامع بشری داشت تا جایی که از آن به «انفجار اطلاعات»تعبیر می شود و مفهومی پر کاربرد در علم ارتباطات و جامعه شناسی است.فرا مکان و فرا زمان بودن اینترنت و در دسترس بودن آن، موجب شکل گیری شیوه جدیدی از تعاملات اجتماعی نسبت به گذشته شد و تغییراتی شگرف در سبک زندگی، تعاملات اجتماعی و حتی مشارکت سیاسی و نحوه آن به وجود آورد تا جایی که امروزه اینترنت بیشترین نقش را در اطلاع رسانی و تبلیغات برای عموم دارد و به عنوان اصلی ترین کانال ارتباطی محسوب می شود. امروزه تقریبا درهمه خانه ها یک گوشی هوشمند و رایانه یا....وجود دارد که این امکان را به همه افراد در هر سنی و در هر نقطه ای از این جهان می دهد تا بتواند جهان مجازی را تجربه کند ،این فضا در هرساعت از شبانه روز و در هر لحظه امکان برقراری ارتباط را می دهد که بی شک از جذابترین قابلیت های فضای مجازی است. امکان تعامل بین سراسر افراد در این فضا و به اشتراک گذاشتن اطلاعات عقاید نظرات و...وجود دارد که این امکان می تواند موجب رشد اطلاعاتی و پیشرفت روزمره در زندگی افراد و حتی غنی تر شدن فضای مجازی شود. از دیگر مزایای فضای مجازی می توان به در دسترس بودن همه ی اطلاعات مورد نیاز برای امور عادی و غیرعادی نام برد.به قول معروف «از شیرمرغ تا جون آدمیزاد» در این جا یافت می شود و کافی است اندکی به قوانین جست وجو وارد باشید تا هرچه که می خواهید را پیداکنید .فکر می کنم «جوینده یابنده است»روی منظور با گوگل بود است .

از دیگر مزایای فضای مجازی و اینترنت که بیش از پیش خود را در شرایط کرونایی نشان داده است کسب و کارهای اینترنتی است.با شروع همه گیری کرونا و آغاز قرنطینه ها و همچنین تعطیل شدن بسیاری از کسب وکارها،کسب و کارهای اینترنتی بسیار رونق گرفتند چرا که نیازی به تردد در شهر و شکستن قوانین قرنطینه نداشتند.این ویروس با همه ی سختی هایی که برای ما داشت سبب شد عده ای برای شروع کار از بهانه گیری دست برداشته و با ایجاد یک صفحه شخصی در شبکه های اجتماعی و با ساده ترین فعالیت ها در این فضا به درآمدزایی برسند. اما استفاده از فضای مجازی علیرغم اینکه دارای مزایا و فرصت های فراوانی است و باعث سهولت امور خواهد شد، در صورت عدم مدیریت صحیح و رها ساختن آن، باعث بروز نتایج ناگوار و آسیب های متعددی به خصوص برای کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان خواهد داشت. اعتیاد، اعتماد و اعتقاد به فضای مجازی و تأثیرپذیری از رسانه‌های فعال می تواند کاربران فضای مجازی را به روزمرگی و وقت گذرانی ناسالم و بی برنامگی مبتلا کند. چنانچه برخی از کاربران تحت تأثیر شبهات و مسائل فرهنگی منفی، از مسئولیت های اجتماعی و خانوادگی و فردی خود شانه خالی می کنند و تلاش در جهت خدمت به جامعه و فرهنگ دینی را بی فایده تصور می کنند. غرق شدن در لذت و سرگرمی در فضای مجازی آرام آرام فرد را به دلبستگی و وابستگی شدید و اعتیاد گونه به فضای مجازی سوق می دهد و لذا در بیشتر مواقع کاربر برای جدا نشدن از این ابزار و فضای مجازی، به هر بهانه ای از انجام کارهای ضروری و حتی روزمره خود نیز سرباز می زند و به نوعی دچار سستی و تنبلی مزمن می شود. گاه حتی فرد به دلیل افراط در سستی، از مسئولیت ها و وظایف خود سرباز می زند و از دیگران از جمله نزدیکان و اعضای خانواده توقع دارد تا مسائل شخصی او را انجام دهند. تحقیقات ثابت کرده است آن دسته از افرادی که استفاده اعتیادی از اینترنت می کنند، بیشتر دچار انزوا و تنهایی اجتماعی می شوند و این افراد دچار ناکامی تحصیلی و کاری بیشتری می شوند و روز به روز از دایره تعاملات میان فردی و ارتباط آنها کاسته می شود. همچنین نتایج تحقیقات نشان داده است که استفاده زیاد از اینترنت با پیوند ضعیف اجتماعی مرتبط است.

بر عکس کاربرانی که از اینترنت کمتر استفاده می کنند، به طور قابل ملاحظه ای با والدین و دوستانشان ارتباط بیشتری دارند. یکی دیگر از آسیب‌های مهم فضای مجازی، تزلزل اعتماد به نفس و ترویج فرهنگ غلط رقابت غیر سازنده است. طبعا بسیاری از افراد که توان رقابت در چنین فضای ناسالمی را ندارند، به دلیل احساس کمبودی که در خود و زندگی خود احساس می کنند، دچار انواع بیماری‌های روحی و روانی از جمله عدم اعتماد به نفس می شوند. برای نمونه از 7 هزار مادری که در پژوهش «مادران امروز» شرکت کردند، 42 درصد در مورد استفاده از شبکه اجتماعی پینترست دچار استرس می شوند چرا که نمی توانند از نظر مهارت و تخیل با سایر کاربران این شبکه رقابت کنند. چرا راه دور بریم، نمونه ی بارز دیگر را می توان اینستاگرام معرفی کرد؛ شبکه ای با میلیون ها کاربر اصلی و فیک که روزانه در آن فعالیت دارند. طبق یک همه پرسی از کاربران بیشتر آنها تایید کردند که اینستاگرام باعث از بین رفتن اعتماد به نفس و افسردگی و .... در آن ها می شود اما به دلیل اعتیاد به آن نمی توانند آن را نادیده بگیرند.پس آگاهانه خود را در شرایط افسردگی و انزوا قرار می دهند. فضای مجازی این امکان را به کاربر می دهد که فقط آن قسمتی از زندگی‌اش راکه می خواهد به نمایش بگذارد و با رنگ و لعاب دادن به آن تصویری غیر واقعی اما دل فریب از آن بسازد تا توجه دیگران را به آن جلب کند در صورتی که این تصاویر چیزی جز تصاویر ساختگی و غیر واقعی نیست اما کاربران دیگر بی توجه به این واقعیت افسوس و حسرت چیز هایی را می خورند که شاید حتی وجود خارجی نداشته باشند.به همین ترتیب روز به روز افسرده تر، تنها تر و منزوی تر می شوند و گاهی سطح توقع آنها از والدین بدون توجه به شرایط فرهنگی و اقتصادی به قدری بالا می رود که منجر به مشاجرات خانودگی می شود.

اما راهکار چیست؟ همراهی خانواده با فرزندان، ایجاد فضای صمیمی در خانواده، آموزش مهارت‌های لازم به نسل جوان، ایجاد رابطه اعتماد بین والدین و فرزندان، نکشاندن روابط فضای مجازی به فضای واقعی، پرهیز از وبگردی‌های بی‌هدف، مطرح نکردن اسرار خانوادگی و مشکلات زندگی خود در فضای مجازی، عدم انتشار اطلاعات شخصی و خانوادگی و... از مهم‌ترین راهکارهایی هستند که کارشناسان برای استفاده صحیح از فضای مجازی به خانواده‌ها پیشنهاد می‌دهند. آشنا کردن جوانان به آسیب‌های فضای مجازی و آموزش راه‌های صحیح استفاده از فضای مجازی توسط خانواده‌ها به فرزندان خود می‌تواند از بروز مشکلات برای جوانان و خانواده‌ها جلوگیری کند. خانواده‌ها نباید ابزار تکنولوژی که آشنایی با آن ندارند را به راحتی در دسترس جوانان قرار دهند. والدین اگر به فکر غذای جسمی فرزندان خود هستند، باید به فکر غذای روحی فرزندان خود نیز باشند و اجازه ندهند هرکسی در فضای مجازی هر غذای مسمومی را وارد فکر و اندیشه جوانانشان کند.نسبت به حضور فرزندان خود در دنیای مجازی حساسیت بیشتری داشته باشند.

سمیه هاشمی/دریا