دریانیوز: ساکنان بافت‌های فرسوده بندرعباس با دلی لرزان زیر سقف خانه‌های خود می‌روند و همچنان منتظر رفع مشکلات خود هستند.بافت‌های قدیمی و فرسوده برای ادامه زندگی ساکنان خود نیازمند حرکتی کنترل شده هستند که این حرکت در قالب یک الگوی بهسازی و نوسازی تبلور می‌یابد.باسازی بافت فرسوده امر آنی و سریع نیست بلکه فرایندی حساس و پیچیده است که نیاز به طراحی برنامه‌های هدفمند کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت دارد و برای دست یابی به ساماندهی و احیای موفقیت آمیز، به شناخت دقیق بافت قدیمی و کل سیستم شهر و نظام منطقه‌ای نیاز است.شهر بندرعباس با دارا بودن خصایص کلانشهری از حیث اهمیت در سطح منطقه و کل کشور با مسائل کالبدی متعددی روبرو است که از جمله اساسی‌ترین آن بافت‌های نابسامان و فرسوده این شهر است که با وسعتی معادل هزار و ۵۰۰ هکتار چهره زیبای شهر را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

*طرح جامع تفصیلی نوسازی بافت‌های فرسوده
  هسته اصلی و بافت شهری بیشتر شهر‌های هرمزگان علاوه بر اینکه با نوعی آشفتگی و بی‌نظمی حتی درساخت و ساز‌های جدید مواجه هستند، درگیر بافت ناکارآمد و فرسوده نیز می‌باشند.

* میزان بافت‌های فرسوده در هرمزگان
  بافت‌های مسکونی شهر‌های هرمزگان برخلاف بافت‌های دیگر شهر‌های کشور از واحد‌های جدا از هم تشکیل شده است بطوری که بین واحد‌ها فاصله وجود دارد.مدیر کل راه و شهر سازی هرمزگان می‌گوید: ۹ شهر هرمزگان چهار هزار و ۲۴۶ هکتار بافت فرسوده دارد که طبق آخرین سرشماری جمعیتی ۳۶۵ هزار و ۶۰۸ نفر معادل ۲۰ درصد در آن سکونت دارند.آرش رضایی می‌افزاید: این محدوده‌های ناکارآمد شامل هزار و ۷۰۰ هکتار سکونتگاه غیررسمی، دو هزار و ۳۹۰ هکتار بافت فرسوده میانی و بیش از ۳۰۰ هکتار محدوده‌های تاریخی است.وی می‌گوید: اکنون ۲۰ محله استان، در دستور کار اقدام مشترک دستگاه‌های اجرایی برای بازسازی است.

*  بندرعباس رکورد دار بافت فرسوده در استان
  شهر بندرعباس بعلت موقعیت جغرافیایی و مرکزیت سیاسی استان در چهار دهه اخیر از وزن و اهمیت ویژه‌ای در سطح ملی و منطقه‌ای برخوردار است، به گونه‌ای که طبق آمار رسمی، جمعیت آن از ۳۵ هزار نفر در سال ۱۳۴۵ به ۵۲۶ هزار نفر در سال ۱۳۹۵ رسیده است.این رشد شتابان به همراه کاستی‌های برنامه‌ریزی‌های توسعه، مسکن و شهری، موجب ایجاد و گسترش تدریجی اسکان غیررسمی شده است.مدیر کل راه و شهرسازی هرمزگان می‌گوید: بنابر اطلاعات حدود ۴۳ درصد شهر بندرعباس در بافت‌های فرسوده و سکونتگاه‌های غیر رسمی اسکان دارند.

آرش رضایی می‌افزاید: محدوده قانونی شهر بندرعباس ۷ هزار هکتار مساحت دارد که هزار و ۳۷۲ هکتار آن بافت فرسوده میانی است و بیش‌تر شامل محلات اولیه شکل گیری شهر بندرعباس هستند که در واقع رشد شهری در طول سالیان از این نقاط شروع و گسترش یافته است.وی می‌گوید: همچنین هزار و ۷۰۰ هکتار از سکونتگاه‌ها در بندرعباس غیررسمی و بیش از ۵۰ هکتار آن را بافت‌های تاریخی تشکیل داده اند که مجموعا ۳ هزار و ۱۲۵ هکتار بافت ناکارآمد در شهر بندرعباس وجود دارد.رضایی می‌افزاید: بیشترین مساحت بافت‌های ناکارآمد شهر بندرعباس در مناطق ۳ و ۴ شهرداری واقع شده است و بعد از بندرعباس شهر میناب دارای مساحت قابل توجهی از بافت‌های ناکارآمد مصوب را به خود اختصاص داده است.

مدیرکل راه و شهرسازی هرمزگان می‌گوید: از جمله محله‌هایی با بافت فرسوده در بندرعباس می‌توان به محله چاهستانی ها، آیت الله غفاری (شهناز قدیم)، شهرک توحید (شغو)، چه چهکور، کمربندی، دوهزار، اسلام آباد، حسین آباد و طلا بند اشاره کرد.رضایی می‌افزاید: ساکنان این محله‌های شهر بندرعباس از داشتن زیرساخت‌های اولیه از جمله خیابان و کوچه‌های مناسب محروم بوده و تا اصلاحات هندسی و جانمایی صورت نگیرد، ایجاد امکانات شهری مانند فضای سبز، فضای آموزشی، ورزشی و فرهنگی نیز امکان پذیر نیست.

* روند بازسازی بافت‌های فرسوده
نوع مداخله در بافت‌های ناکارآمد شهری، بازآفرینی و توانمندسازی اینگونه محلات است که شامل اقدامات جامع و یکپارچه برای حل مشکلات شهری در این محلات است، و در نهایت به یک پیشرفت پایداری اقتصادی، کالبدی، اجتماعی و محیطی می‌انجامد.مهمترین امر تلاش برای ارتقاء زیست پذیری و بهبود کیفیت زندگی در محدوده‌های محلات هدف بازآفرینی شهری است و در این راستا باید متوسط سرانه‌های مربوط به خدمات و زیرساخت‌های شهری در بافت‌های ناکارآمد (بافت‌های فرسوده و سکونتگاه‌های غیررسمی) به مقدار متوسط شهر برسد.مدیرکل راه و شهرسازی هرمزگان می‌گوید: پارسال ۱۷ طرح بازآفرینی با اعتبار ۱۵۰ میلیارد ریال در هرمزگان اجرا شد.

آرش رضایی می‌افزاید: در برنامه اجرایی پیشنهادی استان برای امسال نیز مبلغی بیش از ۱۷۵ میلیارد ریال علاوه بر پروژه‌های جاری نیمه تمام، تعداد ۱۰ پروژه جدید نیز برنامه ریزی و برآورد شده است که محور‌های فعالیتی آن‌ها مشتمل بر توسعه و تجهیز امکانات و خدمات روبنایی، بهسازی و ارتقای شبکه تاسیسات شهری و محله‌ای و فضا‌های شهری، طرح‌های بازآفرینی قلمرو‌های عمومی در قالب طراحی‌های شهری و همچنین توسعه توانمندی‌های اجتماعی و اقتصادی از طریق نهاد سازی‌ها و ظرفیت سازی در زمینه آموزش و ترویج در محلات هدف ناکارآمد در سطح استان است. وی می‌گوید: اجرای این برنامه‌ها منجر به ارتقای استاندارد‌های مسکن، سرانه فضا‌های عمومی، بهبود دسترسی به خدمات شهری و زیرساخت‌های شهری در سطح میانگین شهر و بهبود وضعیت اجتماعی ساکنان از طریق برنامه‌های توسعه محله محور می‌شود.

*  عوامل شکل گیری بافت‌های فرسوده
  عوامل متعددی در رشد و شگل گیری بافت‌های فرسوده در سطوح کلان، میانی و خرد دخیل هستند که این عوامل را می‌توان در دسته بندی کلی به عوامل اجتماعی_جمعیتی، عوامل اقتصادی، عوامل زیست محیطی و عوامل سیاسی مدیریتی تقسیم کرد.طبق تعریف‌های صورت گرفته، بافت فرسوده شامل چهار نوع از جمله بافت فرسوده شهری دارای میراث تاریخی، بافت شهری بدون میراث ویژه تاریخی یا فرهنگی، بافت فرسوده روستایی و بافت حاشیه‌ای شهری است.کارشناسان اجتماعی و شهری مسایل زیست محیطی، کمبود امکانات، عقب ماندگی فرهنگی و آسیب‌های اجتماعی را مهم‌ترین مشکلات بافت‌های فرسوده عنوان می‌کنند که باید با همکاری دستگاه‌های متولی برای حل آن‌ها اقدام شود.کارشناس بازآفرینی شهری می‌گوید: گسترش فضایی شهر سبب شکل گیری بافت‌های جدید شهری و جابجایی ساکنان و کاربری‌های شهری به نواحی جدید شده است.

فرناز زمانی می‌افزاید: در فرایند گسترش بی رویه کالبدی و استقرار نامتعادل جمعیت، بافت‌های ناکارآمد به صورت مختلف ظهور و گسترش یافتند و در نتیجه این جابجایی، به تدریج بافت‌های قدیمی کارکرد و حیات اجتماعی – اقتصادی خود را از دست داده اند و با تنزل شرایط اجتماعی، اقتصادی و کالبدی، به سمت رکود و فرسودگی گرایش پیدا کرده اند.وی در خصوص چالش‌های این محلات می‌گوید: این محلات عموما با چالش‌ها و مشکلاتی شامل مسکن نامناسب، کاربری‌های ناسازگار، دسترسی نداشتن به امکانات و خدمات، کمبود فضای سبز، فقدان زیرساخت‌های مناسب رو برو هستند که منجر به ناپایداری و ناکارآمدی در این محلات شده است.زمانی می‌افزاید: شهر‌های هرمزگان علی الخصوص بندرعباس یه دلیل شرایط آب هوایی که دارند روند فرسودگی بافت‌های این شهر‌ها نسبت به مناطق دیگر سرعت بیشتری دارد.

* مهم‌ترین مشکلات پیش روی بازسازی بافت‌های فرسوده
تلاش طرح‌های بازآفرینی شهری خلق فضا‌ها و مکان‌های شهری با هدف فراهم کردن امکان کار و زندگی استاندارد برای شهروندان است، ولی همیشه اجرای طرح‌ها با چالش‌های ساختاری و کارکردی مواجه و در هر حوزه نیازمند آسیب شناسی است.نظر کارشناسان بازآفرینی شهری را در مورد مشکلات پیش روی بازسازی بافت‌های فرسوده جویا شدیم که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۱_ ناهماهنگی سازمان‌های متولی
کارشناس بازآفرینی شهری می‌گوید: مهمترین مشکل در فرایند بازآفرینی شهری عدم هماهنگی و نگاه بخشی سازمان‌های متولی در بازآفرینی است. در یک محله یا یک بخش از بافت یک شهر، سازمان‌های متعددی مسئولیت اجرایی اعم از تاسیساتی، زیرساختی، اجتماعی، فرهنگی و ... دارند که اجرای این پروژه‌ها و مداخلات مستلزم هماهنگی بین سازمان‌های مختلف است.فرناز زمانی می‌افزاید: همچنین عدم توجه کافی دستگاه‌ها به برآورد ریالی پروژه‌های مورد نیاز محلات و تامین منابع مالی آن توسط دستگاه‌های متولی طبق قوانین جاری که هر ساله باید در برنامه اجرایی برآورد شود که همین امر باعث می‌شود پروژه‌ها زمان بر و هزینه‌های بیشتری را تحمیل کند.

۲_ همراهی نکردن ساکنان محلات در بازآفرینی از آنجایی که احیا، بهسازی و نوسازی شهری مستلزم اتخاذ سیاست‌های چند وجهی در حوزه عمران، خدمات و مسکن شهری و ارایه خدمات اجتماعی و اقتصادی به ساکنان این محلات است و هدف نهایی بازگردادن حیات شهری به این عرصه‌های کم رونق است و چون مردم بهره بردار نهایی و اصلی هستند، انجام این وظیفه به تنهایی از عهده یک دستگاه دولتی برنیامده و پیشبرد آن در مقیاس بزرگ و مؤثر مستلزم تعهد مشترک و هماهنگ مجموعه دستگاه‌های دولتی و شهرداری‌ها در حوزه‌های ذیربط در سطوح ملی، استانی و محلی با همراهی و مشارکت مستقیم مردم و نخبگان و فعالان غیردولتی و بخش خصوصی است.مدیرکل راه و شهرسازی هرمزگان می‌گوید: تا امروز کلیه اقدامات صورت گرفته در این مسیر جهادگرانه و با حمایت، مشارکت و تعاملات سازمان‌های مجری متولی شامل؛ استانداری، شهرداری ها، دستگاه‌های زیربنایی، سازمان‌های مردم نهاد و ساکنین بوده است.

۳_ نبود جذابیت برای مداخله گران خصوصی برای ساخت و سازمشکل اساسی دیگری که قابل اشاره است، نگاه سودجویانه صرف به پروژه‌های بازآفرینی توسط برخی سازمان‌ها یا مداخله گران است که در واقع این فرایندی است برای ایجاد تعادل در ابعاد اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی و اقتصادی؛ لذا از آنجایی که برنامه‌های تشویقی همچون تسهیلات تعیین شده به دلیل افزایش هزینه‌های ساخت و ساز از نگاه سازندگان با توجه به نرخ تورم و هزینه ها، چندان جذاب نیست و اقبال چندانی جهت ورود سرمایه گذاران در بافت‌های فرسوده شهر در قیاس با بخش‌های دیگر شهر ندارد.

۴_ نداشتن سند مالکیت خانه‌ها دربافت‌های فرسوده پایین بودن درصد مالکیت رسمی ساکنین به ویژه در سکونتگاه‌های غیر رسمی از چالش‌های بازآفرینی است که نیازمند پیگیری همه جانبه مسئولین استانی برای رفع این مشکل است.۵_ پایین بودن نرخ تسهیلات تعیین شده برای نوسازی و بالا بودن سود بازپرداخت

*  خانه‌هایی که هست، سند‌هایی که نیست
  ساکنان بافت‌های ناکارآمد اغلب از اقشار ضعیف جامعه هستند، علاوه بر هزینه‌های اخذ سند مالکیت، امکان اخذ تسهیلات با توجه به در دست نداشتن سند مالکیت وجود ندارد.کارشناس حقوقی اداره کل راه و شهرسازی هرمزگان می‌گوید: واگذاری اسناد مالکیت در بافت‌های فرسوده شهری بر مبنای مصوبه هیئت مدیره و مجمع عمومی سازمان ملی زمین و مسکن صورت می‌گیرد.اشرفی می‌افزاید: به دلیل شکایت دیوان محاسبات کشور این مصوبه در هیئت عمومی دیوان عدالت اداری ابطال شده است که اکنون امکان صدور اسناد مالکیت در بافت‌های فرسوده وجود ندارد.وی در مورد راه حل این مشکل می‌گوید: حل این مشکل نیازند مصوبه هیئت وزیران یا تصویب قانون در مجلس شورای اسلامی است.اشرفی می‌افزاید: این مشکل در نامه‌های جداگانه‌ای به وزارت کشور و مجمع نمایندگان هرمزگان در مجلس شورای اسلامی اعلام شده است.

*  اندرحکایت وام‌های مسکن بافت‌های فرسوده
  هرچند در این زمینه ابلاغیه‌هایی وجود دارد، اما یکی مالکین این مناطق بافت فرسوده از صادر نشدن اسناد مالکیت گله‌مند است و می‌گوید: به بانک‌ها برای دریافت وام مسکن مراجعه می کنیم به دلیل نداشتن سند از دریافت وام محروم هستیم و خودمان هم هزینه ساخت و ساز نداریم.وی می‌افزاید: برای دریافت سند که به مراجع ذی صلاح مراجعه می‌کنیم می‌گویند منع قانونی وجود دارد تا این موانع قانونی برداشته نشود امکان صدور سند وجود ندارد.

وی می‌گوید: در ابتدا این محله به عنوان محله نمونه در کشور برای بازسازی بافت فرسوده مطرح شد، ولی پس ازاینکه مردم رضایت دادند سازمان‌ها به وعده خود عمل نکرده و مردم با مشکل سرپناه مواجه شدند و هنوز هم این معضل حل نشده است.کارشناس بانک مسکن هرمزگان می‌گوید: متقاضیان تسهیلات نوسازی در بافت فرسوده باید سند مالکیت، پروانه ساخت و پیشرفت ۲۰ درصدی داشته باشند.سکینه دهقانی می‌افزاید: راه حل پرداخت وام به متقاضیانی که سند مالکیت ندارند این است که باید یک سند پشتیبان داشته باشند تا وام به آن‌ها تعلق بگیرد.علی کمالی مدیر شعب بانک مسکن هرمزگان نیز می‌گوید: وام بافت فرسوده با سه شرط، استفاده از پنجره دوجداره، ساخت کف منازل از فوم و بتون و استفاده دیوار‌ها به شکل سبک باشد پرداخت می‌شود.

حال باید برای حل این مشکل مسئولان استان آستین‌های همت را بالا زده و از هیئت وزیران و یا مجلس شورای اسلامی مصوبه و قانونی برای تسهیل این دغدغه مردم دریافت کنند.مدیرکل راه و شهرسازی هرمزگان می‌گوید: در اجرای تکالیف برنامه ششم توسعه، تدابیر ابلاغی ریاست جمهور در سال ۱۳۹۷ مبنی بر تحرک بخشیدن به برنامه‌های بازآفرینی شهری اعم از احیاء بافت‌های فرسوده و سکونت گاه‌های حاشیه شهر‌ها از طریق بازآفرینی و نوسازی محلات و ساخت مسکن مناسب، در چارچوب آیین نامه اجرایی برنامه ملی بازآفرینی شهری پایدار، نوسازی بیش از ۳ هزار واحد مسکونی در برنامه اجرایی استان قرار گرفته است.آرش رضایی می‌افزاید: از سال ۱۳۹۷ تاکنون تعداد هزار و ۱۳۹ واحد با اعتباری بالغ بر ۵ هزار و ۷۵۳ میلیارد ریال تسهیلات نوسازی پرداخت شده است.

*  علت کند پیش رفتن طرح بازآفرینی شهری
مهم‌ترین علت‌های کند پیش رفتن طرح باز آفرینی شهری را در بندرعباس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد؛
_ جزیره‌ای عمل کردن دستگاه‌های اجرایی متولی
_عدم تحقق به موقع و مکفی منابع اعتباری مصوب به دلیل محدودیت منابع
_ عدم استقبال ساکنین محلات هدف در اخذ تسهیلات نوسازی مسکن
_ پایین بودن مبلغ تسهیلات ابلاغی نوسازی مسکن در قبال هزینه‌های ساخت
_ بالا بودن مبلغ سود بازپرداخت تسهیلات
_ منع قانونی صدور اسناد مالکیت
_ کمبود منابع ارضی دولتی به منظور تأمین عرصه بدون معارض جهت شتاب دهی به تولید مسکن

* تهدید‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی بافت‌های فرسوده
یکی از مهمترین معضل‌های حال حاضر بیشتر شهر‌های کشورمان از جمله استان هرمزگان، وجود بافت‌های فرسوده و ناکارآمد است که تهدید‌های بسیار فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نهفته در وجود این بافت‌ها خطری جدی برای جامعه محسوب می‌شود.دلایل مختلفی از جمله مهاجرت‌های بی‌رویه از روستا‌ها به شهرها، کمبود امکانات و خدمات شهری و نامناسب بودن تأسیسات زیربنایی در بخش‌هایی از شهر‌ها سبب مهاجرت ساکنان بومی به مناطق دیگر شهر‌ها شده است.در نتیجه این مهاجرت‌ها، نرخ رشد جمعیت در این مناطق منفی شده و از سوی دیگر به دلیل وضعیت اقتصادی و اجتماعی ساکنان بافت‌ها، روند بهسازی و نوسازی درون بافت به کندی صورت گرفته که همه این عوامل سبب گسترش بافت‌های فرسوده شده است.براساس نظر کارشناسان بازآفرینی شهری بازسازی بافت‌های فرسوده در ارتقای کیفیت زندگی بسیار تأثیر گذار بوده و توسعه همه جانبه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبد شهری را در بر خواهد داشت.بر اساس طرح ملی بازآفرینی شهری که اجرای رسمی آن از بهمن ۱۳۹۶ آغاز شده است سالانه ۱۰ درصد بافت فرسوده و ناکارآمد شهری در سطح کشور بازسازی می‌شود.

* طرح‌های انجام شده
نقش بازسازی و زیباسازی شهری بندرعباس در جذب توریست در سال‌های اخیر نقشی که بازسازی و زیباسازی منظر شهر در جذب گردشگر دارد، مورد توجه پژوهشگران حوزه‌ی گردشگری و برنامه ریزی شهری برخی کشور‌ها به خصوص کشور‌های پیشرفته که دارای پیش زمینه‌های توسعه‌ی گردشگری شهری هستند، قرار گرفته است. نتایج نشان می‌هد که به دلیل تأثیری که زیباسازی شهر بر تصویر ذهنی گردشگران از شهر، تصمیم به بازدید از مکان‌های گردشگری، پیاده روی و پرسه‌ی گردشگران در شهر، تجربه‌ی گردشگران و نیز ارتباط گردشگران با مکان به صورت حلقه‌های زنجیر به یکدیگر متصل اند و منظر شهری ارتباط دهنده‌ی اجزای این زنجیره است. در واقع منظر شهری که مطلوب گردشگران است، می‌تواند در تمام ابعاد یاد شده موجب شکوفایی و توسعه گردشگری شهری شود.هرگاه نام شهر‌های بندری به ویژه بندرعباس برزبان می‌آید تداعی کننده واژه‌هایی از قبیل پالایشگاه، صنایع و مناطق آزاد است، غافل از آنکه بندرعباس و همه شهر‌های بندری به عنوان ویترین کشور می‌توانند بستری مناسب برای جذب گردشگران داخلی و خارجی و توسعه صنعت پرمنفعت گردشگری باشند.شهر‌های بندری در تمام دنیا بیشترین ظرفیت پذیرش توریست را دارا هستند، اما شهر بندرعباس برخلاف تمام شهر‌های بندری جهان زمره شهر‌های فقیری قراردارند که از بافت فرسوده و نامناسب شهری رنج می‌برد.مسئولان و دستگاه‌های متولی استان با برنامه ریزی، طرح جامع باز آفرینی شهری و استفاده از ظرفیت صنایع استان می‌توانند بندرعباس را در تراز شهر‌های گردشگری جهان گردشگری بسازند.

* راهکار‌ها
با توجه به در هم تنیدگی مشکلات بافت‌های فرسوده در بندرعباس نیازمند حمایت همه دستگاه‌های قانون گذار و اجرایی در این زمینه نیاز است.
_ حمایت تسهیلاتی
_ رفع مشکلات سند مالکیت
_ تشویق توسعه گر‌های بازسازی
_ برداشت موانع قانونی از طریق مجلس و دولت
_ پرداخت تسهیلات با سود کم
_ تصویب طرح جامع بازآفرینی
_ ایجاد بانک اطلاعات برای هماهنگی دستگاه‌های متولی
_ استفاده از ظرفیت‌های صنایع در بازآفرینی شهربندرعباس

* نتیجه گیری
  امروز توجه به بافت فرسوده و احیای آن با توجه به مشکلات روبنایی و زیرساختی متعدد آن‌ها یک ضرورت بسیار مهم است و برخورد اصولی و منطقی با این بافت‌ها کمک بزرگی به توسعه پایدار و گردشگری در شهر‌های هرمزگان است.آنچه از ساخت و ساز بافت‌های فرسوده به چشم می‌خورد سرعت کند این مساله است که می‌طلبد مسئولان با همدلی، مشارکت بنگاه‌های اقتصادی و طرح جامع بازسازی شهری، روند ساخت و ساز را تسریع بخشند.